Đây là bài viết đầu tiên trong series 8 bài viết, tương ứng với 8 chương trong quyển sách Love for Imperfect Things - Haemin Sunim, mình đọc bản tiếng anh do Penguin phát hành, và trong những bài viết của mình, mình sẽ phần lớn viết lại nội dung của từng chương bằng tiếng việt, kèm theo đó là những suy nghĩ của mình từ những chương đó. Bản dịch tiếng việt của cuốn sách này có thể được tìm mua trên các sàn thương mại điện tử cũng như các hiệu sách.

Đầu tiên chắc vẫn phải nói qua một chút về cảm nhận của mình, một người chưa từng biết đến tác giả là Đại Đức Haemin cũng như cuốn sách này, mặc dù mình đã biết về nó từ lâu, đến mức có vài nội dung trong sách mình đã biết từ lúc còn chưa đọc. Phần lớn những lời nhận xét mình nghe hay đọc được đều là: một cuốn sách nhẹ nhàng, chữa lành, an ủi vỗ về người đang gặp khó khăn trong cuộc sống. Mình thì không phải là người đang gặp khó khăn, ít nhất là tại thời điểm này, có lẽ mình đang gặp một vài vấn đề liên quan đến việc mất định hướng cuộc sống hơn, cơ mà vậy chắc cũng tính là khó khăn rồi chứ nhỉ. Cuối cùng thì, có một vài lý do đặc biệt khác mình không tiện nói khiến mình muốn hiểu rõ hơn về nó, thay vì chỉ biết về những giá trị bề mặt được mọi người nói ra rả trên mạng.

1. Đừng quá tốt bụng

Nghe tiêu đề có vẻ không hay lắm rồi nhỉ. Mình, bạn và đa số mọi người đều đang cố sống mỗi ngày, trở thành một người tốt hơn, một người được mọi người yêu quý, vậy tại sao lại nói rằng chúng ta không nên quá tốt bụng ? Trước khi đưa ra những lời nhận xét chủ quan, hãy dừng lại một chút và suy nghĩ. Hồi còn bé, bạn được mọi người nhận xét là đứa trẻ như nào ? Liệu bạn được mọi người coi là một đứa trẻ tinh nghịch, luôn quấy phá và khóc nhè, hay là một đứa trẻ ngoan, người sẽ luôn im lặng, nghe lời bố mẹ, làm theo người khác ?

Quay trở lại hiện tại, cuộc sống của bạn bây giờ đang diễn ra như nào ? Khi làm một việc gì đó, bạn sẽ suy nghĩ về lợi ích nó đem lại cho bản thân, hay bạn trăn trở về những bất lợi mà việc bạn làm gây ra cho mọi người xung quanh ? Khi một ai đó khiến bạn đau khổ, buồn bã, bạn sẽ im lặng chịu đựng, hay sẵn sàng đứng lên nói ra quan điểm của mình và bảo vệ nó ?

Rất nhiều câu hỏi, nhưng đừng trả lời vội, tạm thời hãy để chúng gợi lên những luồng suy nghĩ trong bạn đã. Đại Đức Haemin đã từng gặp rất nhiều người cần sự giúp đỡ về vấn đề tâm lý, họ phải chống chọi với trầm cảm, rối loạn lo âu, …. Và phần lớn trong số họ, như ông đánh giá, là những người tốt bụng, luôn sẵn sàng hy sinh, đặt niềm vui và mong ước của người khác lên trên bản thân mình. Rồi ông tự hỏi, tại sao những con người như vậy lại phải chịu đựng những sự tra tấn về tinh thần nặng nề như vậy, có lẽ nào ông trời lại bất công đến thế ?

Theo cảm nhận của mình, chúng ta không nên rạch ròi trắng đen người tốt / người xấu, để tránh việc gán nhãn một con người một cách đơn giản hoá, mà bỏ qua các thông tin quan trọng hơn của họ. Ở một góc độ nào đó, mình sẽ chỉ quan tâm đến việc duy nhất như mình đã đề cập trong các câu hỏi phía trên, là liệu một con người đưa ra quyết định, thì người đó sẽ ưu tiên cái gì - lợi ích của bản thân họ, hay lợi ích của những người mà quyết định của anh ta có thể ảnh hưởng đến ? Và chúng ta cũng nên xét trong các tình huống mà lợi ích cá nhân bị tách rời, độc lập khỏi lợi ích tập thể. Mình không nói rằng người nghĩ cho bản thân là xấu, vấn đề là khi xem xét “người tốt hay người xấu hạnh phúc hơn” sẽ khó hơn so với việc “Người suy nghĩ cho bản thân trước hay người suy nghĩ cho người khác trước hạnh phúc hơn”.

Quay trở lại chủ đề chính, ở đây Đại Đức Haemin không nói rằng bạn không nên tốt bụng, hay bạn không nên quan tâm đến người khác. Điều mà ông muốn nói ở đây là hãy lắng nghe chính bản thân mình. Trong một xã hội mà chúng ta đang tìm kiếm sự công nhận, tìm kiếm sự hài lòng của người khác, chúng ta luôn suy nghĩ về việc người khác cảm thấy thế nào về mình, mà quên mất rằng bản thân chúng ta cũng là một con người có cảm xúc. Chúng ta dành quá nhiều thời gian cho những âm thanh bên ngoài, mà bỏ rơi giọng nói bên trong bản thân mình đang gào thét mỗi ngày.

Điều này vốn dĩ không phải điều gì xa lạ, trong quá trình trưởng thành của đa số con người Việt Nam, cũng như trong quá trình tiếp thu nền giáo dục, phần lớn chúng ta không được học cách hiểu cảm xúc của chính mình. Lý do mình nói cảm xúc, là vì những kiến thức về mặt y tế, chăm sóc sức khoẻ bản thân có lẽ vẫn được đề cập trong các chương trình giáo dục, tuy vậy cảm xúc cá nhân là thứ bị thờ ơ. Bạn mặc lên một chiếc áo đồng phục, khiến bạn trở thành một phần của một tập thể, bạn sống và hành động đại diện cho tập thể đó, nếu bạn cư xử khác đi, bạn sẽ trở thành kẻ ngoại cuộc. Một đứa trẻ không chịu ăn trong giờ ăn trưa sẽ bị coi là “hư”, “người khác ăn được sao em không ăn được”, … Điều này bỏ qua điểm cốt lõi là, mỗi chúng ta là một cá thể riêng biệt, với trải nghiệm sống riêng và cách suy nghĩ riêng. Khi bị hoà vào số đông, ta dần mất đi khả năng nhìn nhận bản thân như một đơn vị độc lập, cũng như hiểu và kiếm soát được cảm xúc của mình.

Tiếp tục ý ở trên, có thể thấy rằng định nghĩa “trẻ ngoan” mà chúng ta nghe hồi bé, phần lớn là những đứa trẻ vâng lời người lớn, luôn im lặng trong lớp học, và không bao giờ thể hiện cảm xúc chống đối ra ngoài. Chỉ cần một cái thở dài khi bị sai bảo, hay một cái cau mày khi bị giáo viên trách móc, cũng đủ để khiến đứa trẻ đó được coi là “hư”. Vậy bạn có nhận ra điều gì không ? Đó là từ bé chúng ta đã luôn bị người khác đánh giá, và theo bản năng, chúng ta sống theo sự đánh giá đó. Lý do đơn giản là vì một đứa trẻ hư sẽ bị đánh đòn, bị các bạn trong lớp cô lập, bị chì chiết, đay nghiến với những lời lẽ như “không có tương lai”, …. Như một bản năng sinh tồn, chúng ta lớn lên với những suy nghĩ như vậy, từ đó cuộc đời của mỗi người chỉ là những chuỗi ngày cố gắng làm hài lòng người khác. Và chính vì không bao giờ có cơ hội kiếm soát cảm xúc của bản thân, nên khi người khác không hài lòng vì mình, chúng ta bắt đầu đau khổ, buồn bã và tự trách móc bản thân. Đó là vì trong tâm trí, chúng ta đặt người khác cao hơn bản thân, và điều đó đồng nghĩa với việc ý kiến của họ trong đầu bạn có sức nặng hơn suy nghĩ của chính bạn.

Từ đó, bạn chiến đấu những cuộc chiến thầm lặng trong tâm trí bạn mỗi ngày, với những kẻ thù không tồn tại. Một người nào đó ở công ty nói bạn phiền phức, rồi bạn đem những lời đó replay lại trong đầu như một cuốn băng, chạy đi chạy lại rồi tự làm mình đau khổ vì những chuyện bạn vốn không thể kiểm soát. Với họ đó chỉ là một lời nói thoáng qua, trong vô thức họ không kiểm soát được, còn bạn lại coi những lời đó quan trọng hơn suy nghĩ của chính mình, rồi tức giận vì những suy tưởng do chính bạn tạo ra.

Trên tất cả, cảm xúc của chính chúng ta là quan trọng nhất. Cố gắng kìm nén hay phớt lờ nó chỉ khiến mọi việc tồi tệ hơn, rồi cuối cùng bạn phải là người gánh vác những món nợ cảm xúc đó. Vậy nên từ nay trở đi, bạn hãy học cách lắng nghe cảm xúc của chính mình, hãy nói với người khác về cảm xúc của bạn, để họ biết rằng bản thân bạn cũng là một con người, với những vấn đề mà bạn phải giải quyết, mình tin rằng phần lớn mọi người sẽ cảm thông cho bạn. Đừng khiến mình kiệt quệ chỉ để làm hài lòng người khác. Nếu một ai đó tỏ ra phật ý chỉ vì bạn dám đứng lên nói ra cảm xúc của mình, thì bạn không nên tiếp tục mối quan hệ với người đó. Hãy yêu bản thân mình trước khi suy nghĩ đến người khác.

Kết phần này, hãy suy nghĩ lại về những câu hỏi mà mình đã hỏi ở đầu. Mình tin rằng đến đây mọi người đã có câu trả lời cho riêng mình. Nhưng đưa ra quyết định không phải dễ dàng, nhất là khi chúng ta có quá nhiều ràng buộc, những khúc mắc khiến ta phải cân nhắc thiệt hơn. Từ phần này, mình nghĩ sẽ có vài câu hỏi, mà mình sẽ thử cố gắng trả lời:

Vậy làm thế nào để tôi lắng nghe cảm xúc của mình ?

Với mình đây là một câu hỏi khó, vì dù sao mình cũng chỉ mới 22 tuổi. Nhưng mình nghĩ rằng chúng ta vốn tự nhận thức được cảm xúc của mình, chỉ là đôi lúc sẽ không có từ ngữ phù hợp để miêu tả nó. Những từ như buồn, đau, vui vẻ, hạnh phúc, … đôi khi là không đủ để nói lên tâm trạng của bạn. Nhưng đó là điều kỳ diệu của tâm trí con người, bạn không cần phải viết suy nghĩ của bạn ra thành từng chữ cái rành mạch để bạn có thể suy nghĩ, mà bạn chỉ cần có “cảm giác”. Đó là thứ tách biệt con người khỏi AI, LLMs hay có thể là các công nghệ mới sau này.

Lúc ban đầu thì thứ gì cũng sẽ khó, nhưng mình nghĩ rằng tập luyện qua thời gian sẽ khiến chúng ta hiểu được về cách diễn đạt cảm xúc của mình. Trong lúc đi học, chúng ta dành phần lớn thời gian để đi phân tích tác phẩm văn học của người khác, cố đi hiểu tâm trạng, ý đồ của người khác trong khi không hiểu được mình. Vì thế nên mình có phần nào thích nghị luận xã hội hơn, vì nó mang tính thời sự, đồng thời nó cũng là phần thể hiện tính độc bản cao nhất, bày rõ cá tính của mỗi con người, cũng như cảm xúc của họ.

Làm thế nào để tôi nói với người khác về cảm xúc mà mình đang trải qua ?

Giống với câu bên trên, mình cũng không biết. Mình cũng gặp khó khăn trong việc nói với người khác mình cảm nhận như nào. Mình luôn đẩy mọi người ra xa khỏi mình, kể cả những người thân, những người mình yêu quý. Điều này không dễ dàng, nhưng mình cũng đang tập luyện dần.

2. Chỉ cần có bạn là đủ rồi

Ở phần này, Đại Đức Haemin kể về cuộc gặp với một người bạn cũ, người đang chịu đựng sự căng thẳng trong công việc mỗi ngày, thậm chí người đó còn căng thẳng kể cả khi không có việc để làm. Mặc dù sự ám ảnh đó đã đem lại cho người này nhiều thành tựu, tình hình sức khoẻ tinh thần của anh ấy đang càng ngày càng tệ đi. Khi hai người bắt đầu thành thật với nhau, chia sẻ cảm xúc của mình, Đại Đức Haemin mới biết được rằng, trong quá khứ anh ấy có một gia đình không hạnh phúc. Một người bố sẽ luôn tìm cách trút giận lên gia đình mỗi khi say xỉn, và người mẹ thì lẩn tránh để anh ấy bơ vơ bảo vệ những người em của mình. Từ đó, tâm trí anh luôn phải chịu căng thẳng, vì anh không biết lúc nào bố sẽ lại đánh các con. Nỗi đau này kéo dài cho đến thời điểm hiện tại, khi anh đã ngoài 40 tuổi, có gia đình và một sự nghiệp vững chãi.

Đại Đức Haemin nói rằng, người đó là một trong những đứa trẻ dành cả tuổi thơ của mình để nhận được sự công nhận từ bố mẹ. Để tránh người bố nổi điên, anh luôn phải nghe lời, làm theo mọi lời người bố nói một cách chuẩn chỉnh. Đến bây giờ khi người bố đã đi xa, anh lại phải chịu áp lực từ xã hội - áp lực muốn anh phải thực hiện chức trách, nghĩa vụ của mình. Anh đặt giá trị của mình ở sự công nhận của người khác, và lo rằng nếu anh không làm tốt, thì anh không có ý nghĩa gì ở trên đời này. Trong thâm tâm của anh, vẫn còn những vết thương từ tuổi thơ ấu, bị bỏ qua, phớt lờ, nhưng di chứng nó để lại vẫn còn âm ỉ trong anh đến bây giờ.

Vấn đề là, anh vốn dĩ là một con người tốt bụng, xứng đáng được yêu thương và trân trọng. Anh không cần xã hội gán cho anh điều đó. Chỉ khi hiểu được điều này, chúng ta mới có thể giải phóng bản thân ra khỏi các áp đặt hay định kiến xã hội. Bạn có giá trị không phải vì xã hội đặt ra cho bạn, mà là chính bạn tự định nghĩa giá trị đó cho riêng mình.

Để tản mạn tiếp về phần này, mình nghĩ rằng ai trong chúng ta cũng đang đeo nhiều gông cùm trên người. Chúng là những sợi xích vô hình, trói chúng ta trong vô thức, thậm chí điều chỉnh hành vi của chúng ta theo những hướng mà chúng ta không hề mong muốn. Tên của gông cùm đó là “kỳ vọng xã hội”. Dễ thấy rằng, khi chúng ta còn trên ghế nhà trường, chúng ta luôn được nghe ra rả về “đóng góp cho xã hội”, “xây dựng quốc gia”, “kiến tạo tương lai”, …. và có vô số trường hợp về những người tàn tật, không có khả năng lao động bị đẩy ra rìa xã hội, đơn giản vì họ không tạo ra “giá trị”.

Mình đang không cố gắng làm phật sống ở đây, và bảo chúng ta nên chăm lo cho họ. Thực tế có rất nhiều nơi hỗ trợ người tàn tật để họ có thể làm việc và đem lại cống hiến phù hợp với tình trạng thể chất của họ. Nhưng không thể phủ nhận rằng, trong thâm tâm chúng ta ngầm coi rằng chỉ khi bạn tạo ra giá trị, thì lúc đó bạn mới xứng đáng được tôn trọng. Tuy nhiên giá trị của bạn là thứ thay đổi theo thời gian, và thay đổi tuỳ theo từng người quen bạn. Với cha mẹ bạn, có thể bạn quý giá hơn bất cứ điều gì, nhưng đối với sếp của bạn thì bạn chỉ là một mắt xích nhỏ trong một cỗ máy công nghiệp. Nếu bạn chỉ nhìn thấy chính mình qua con mắt của sếp, bạn sẽ cảm thấy bản thân nhỏ bé, trong khi hoàn toàn bỏ qua cảm nhận của bố mẹ bạn về bạn.

Điều này không có nghĩa là bạn nên kệ mẹ sếp của bạn và nghĩ rằng mình đúng. Đó là suy nghĩ của mấy thằng suy nghĩ cực đoan nhưng cố tỏ vẻ hiểu đời, với câu cửa miệng là “cuộc sống vận hành như thế / cá lớn nuốt cá bé / kẻ yếu phải tuân theo kẻ mạnh …”. Điểm chung của những người này là tư duy nhị nguyên, sống với một mô hình phân loại đơn giản trong đầu, đó là “thằng này nói cái gì đấy không hợp với cái mình biết -> thằng này là kẻ thù của mình” hay là “thằng này nó nói A sai, nên chắc chắn nó ủng hộ -A”. Hay đơn giản hơn là những thằng như thế sẽ đọc những quyển sách kiểu này rồi nói rằng:

Sách vớ vẩn nói những điều cũ rích ai cũng biết, thực tế đéo đẹp như thế đâu bla bla bla …

Mấy thằng yếu đuối mới phải đọc mấy cái này, các cụ ngày xưa có đọc mấy cái này đâu mà vẫn chống giặc ABC XYZ, làm ông này bà kia, sống hạnh phúc vui vẻ bla bla bla bla …

Chịu chết, cứ suy nghĩ như vậy rồi đem cái vấn đề tâm lý đấy áp lên con mình, rồi lại một thế hệ nữa phải chịu đựng sự ngu si của chúng nó. Mấy thằng đấy thì khả năng cảm thông bằng con số không tròn trĩnh, và cũng chả có khả năng chấp nhận nhiều góc nhìn nên thôi kệ, cố nói nó cũng không tiếp thu được đâu.

Sau khi sân si và cắn trộm mấy thằng mình ghét (chúng nó chả đọc được đâu nhưng cứ nói cho đỡ ghét, đúng với tinh thần miêu tả được cảm xúc từ phần 1) thì mình xin phép kết lại chương đầu tiên ở đây. Series này sẽ khá dài, không biết lúc nào mới hoàn thành vì mình cũng đọc nhiều quyển khác nữa, nhưng mà mong khi đọc xong quyển này, mình sẽ trở thành một người tốt, biết bao dung và cảm thông người khác.

Còn nếu bạn không muốn làm người tốt thì kệ bạn.

Nguồn ảnh bìa: Nguyễn Khắc Tiến

Anh Tiến có những bức hình chụp Nhật Bản rất đẹp, mong các bạn có thể dành sự ủng hộ cho các tác phẩm của anh ấy.

Trân trọng,

Nguyễn Tiến Thành.