Đây là tác phẩm đầu tiên của Kafka mà mình hoàn thành, một phần là do nó cũng khá ngắn, một phần là do tác phẩm đầu tiên - Vụ Án mình đọc khi còn là học sinh cấp 2, hồi đó vừa ngu văn vừa phải lo học môn trên lớp nên cũng chưa đọc xong, giờ nó vẫn bị xếp xó trong tủ sách của mình. Chắc là để sau này đọc sau (mong là thế).

1. Bối cảnh

Câu chuyện diễn ra ngay sau khi Gregor, một chàng thanh niên đang ở tuổi sung sức, bỗng thức dậy và nhận ra mình đã hoá thành một con bọ. Câu chuyện tiếp theo đó kể về suy nghĩ của anh trong cơ thể mới, cũng như về cách người thân trong gia đình anh phản ứng với việc từ giờ anh là một con côn trùng.

Mặc dù cốt truyện khá đơn giản, nhưng Kafka đã sử dụng ngôn từ và khả năng sáng tạo tuyệt đỉnh để viết ra những suy tư mang tính thời đại. Nó không đơn giản chỉ nói về bản chất con người, nó còn đặt ra câu hỏi về bản chất tồn tại, về mối liên hệ giữa tâm trí và thể xác, và về vai trò của con người trong xã hội. Bằng cách dẫn chúng ta vào một thế giới có phần “điên rồ”, Kafka khiến chúng ta tự vấn chính mình, để rồi đi đến câu hỏi: “Liệu thế giới ta đang sống và thế giới của Kafka có khác nhau đến thế ?”.

2. Về sự mất kết nối giữa người với người

Ngay khi biến thành bọ, Gregor đã mất khả năng giao tiếp với con người. Việc này theo mình là nguyên nhân dẫn đến phần lớn bi kịch mà anh gặp phải về sau.

Hãy thử tưởng tượng, nếu như anh vẫn còn có thể giao tiếp, hay nói cách khác gia đình và người khác còn có thể hiểu anh, vậy thì họ sẽ chỉ cảm thấy kỳ lạ về một “Gregor bọ” mà thôi. Anh có thể nói rằng mình thích ăn gì, mình cảm thấy như nào. Nhưng trường hợp đó không xảy ra. Khi anh là bọ, gia đình anh thấy anh là một con bọ đúng nghĩa đen, không hơn không kém. Họ không thể hiểu anh, không biết anh muốn gì, hay họ còn không biết liệu đó có phải Gregor hay không. Suy cho cùng thứ khiến chúng ta khác với thú vật, là chúng ta có thể nói ra suy nghĩ và cảm xúc của mình. Khi đã mất đi điều này, anh đã mất đi một trong những điều khiến anh còn là một phần của cộng đồng con người.

Thứ khiến anh còn mang tính người đó là tâm trí, mặc dù anh không thể cho gia đình mình biết điều đó. Vì vậy anh có thể cảm nhận được rõ hơn ai hết nỗi đau của việc mất kết nối với gia đình - hay con người nói chung. Khi không còn khả năng giao tiếp, thì không còn sự cảm thông. Dần dần gia đình anh đã quên mất rằng anh từng là con người, và bắt đầu đối xử với anh như một con bọ.

Hãy đừng nghĩ điều này quá xa xôi hay chỉ coi nó là câu chuyện viễn tưởng. Thử nghĩ về những lần bạn và ai đó hiểu sai ý của nhau, hay những cãi vã, tranh luận xảy ra khi chúng ta không thể thấu hiểu lẫn nhau. Khi không thể đồng cảm, chúng ta mất đi khả năng nhìn nhận người khác như một con người giống chúng ta, giống như việc gia đình Gregor dần coi anh ấy là bọ.

3. Thế giới điên rồ của Kafka và cách chúng ta đối đầu với nghịch cảnh

Có điên hay không, khi điều đầu tiên mà Gregor suy nghĩ khi nhận ra mình đã trở thành bọ, đó là anh có thể sẽ muộn giờ đi làm ? Có điên hay không, khi gia đình anh biết anh là bọ, việc họ làm chỉ là thốt lên kinh ngạc rồi không hề tìm hiểu hay cố gắng tìm nguyên do mọi việc ? Liệu việc hoá thành bọ có phải điều bình thường ở thế giới này, và có bao nhiêu Gregor nữa ngoài kia ?

Chúng ta bị ném vào giữa một đống hỗn loạn, và thậm chí chúng ta còn có nhiều khúc mắc hơn cả chính bản thân người bị bất ngờ hoá thành bọ - Gregor. Chúng ta không biết về quá khứ của anh, hay sự kiện đặc biệt nào mà có thể là nguyên nhân dẫn đến sự côn trùng hoá của anh. Ta chỉ biết được rằng anh là con cả trong một gia đình 4 người, là nhân lực chính đem về tài chính để nuôi sống gia đình, và đang cố gắng dành dụm tiền cho em gái có cơ hội học vĩ cầm ở nhạc viện.

Anh dường như chấp nhận một cách mù quáng mình đã không còn là con người, và thản nhiên đến lạ trước sự thật đó. Mỉa mai thay như mình đã nói ở trên, anh còn nghĩ cách làm thế nào để không bị người quản lý gắt gỏng mắng về việc anh đi làm muộn hôm nay. Thay vì trách móc số phận, cố gắng hiểu vì sao mình lại thành ra như này, anh lại suy nghĩ về việc phải bắt kịp chuyến tàu đến nơi làm việc đang bòn rút tâm hồn anh mỗi ngày.

Nhưng có lẽ từ sự bình tĩnh của Gregor, chúng ta lại có thể học được gì đó. Cho rằng việc hoá thành bọ là bình thường ở thế giới mà Kafka tạo ra (mình nghĩ khả năng cao là vậy), thì cách tốt nhất chúng ta có thể đối đầu với tình cảnh éo le như vậy, có lẽ là bình thản và tiếp nhận sự việc. Như đã nói ở trên, dù anh có muốn bày tỏ cảm xúc cũng không được, có muốn giao tiếp cũng không xong, thì tốt hơn cả là nên nằm im một chỗ để có cơ hội nhìn nhận mọi thứ một cách khách quan. Anh làm quen với cơ thể mới, tìm cách ăn đồ ăn với cặp chân cũng như hàm của loài bọ. Anh không đổ lỗi cho hoàn cảnh, cho cuộc đời bất công, anh chỉ nuối tiếc vì những gì mình có thể tiếp tục làm cho gia đình nếu anh không ở trong tình huống hiện tại.

Một lúc nào đó, cuộc đời có thể đẩy chúng ta vào những hoàn cảnh éo le. Việc chúng ta phản ứng, có cảm xúc mãnh liệt với chúng là bình thường, tuy nhiên có những khi chúng ta không thể thay đổi sự đã rồi, mà chỉ biết cách chấp nhận. Khi này thay vì dồn nén cảm xúc tiêu cực và trút nó lên người khác (Gregor hoàn toàn có thể phá bĩnh gia đình vì đã bỏ rơi anh, nhưng anh không làm vậy, vì anh là một người con ngoan, một người tốt), chúng ta có thể nhẹ nhàng hơn, thích nghi với hoàn cảnh mới, rồi để mọi thứ diễn ra tự nhiên. Có lẽ chúng ta không thể tránh khỏi cái kết không có hậu, nhưng cách chúng ta bình tĩnh tiếp nhận nó sẽ khiến cho mọi thứ không đi lệch hơn nữa.

4. Hơn thế nữa, Hoá Thân còn là về mối liên hệ giữa linh hồn và thể xác

Kafka đã trả lời một câu hỏi lớn trong thời đại của ông, đó là linh hồn ảnh hưởng đến cơ thể vật lý như nào và ngược lại. Gregor vẫn giữ tâm trí con người khi anh biến thành bọ, nhưng theo thời gian anh dần dần có những hành vi của loài bọ trong vô thức.

Ban đầu, anh tìm cách đứng thẳng bằng hai chân như một con người, dù điều đó là điều không thể với cơ thể mới của anh. Anh cố gắng điều hướng hành động của mình phù hợp với tâm trí con người, nhưng sự cố gắng chỉ khiến anh làm đau bản thân và làm bẽ mặt chính mình. Anh không còn thích uống sữa, mặc dù đó là đồ uống anh ưa thích nhất khi còn là người. Anh dần thích bóng tối, thích chui vào gầm giường, ghế sofa, cũng như các góc tối trên trần nhà và tường. Anh dần dần bị cơ thể vật lý chi phối tinh thần, ở đây Kafka ngụ ý rằng cơ thể - hay rộng hơn là những gì chúng ta có thể tác động chính là tác nhân kìm hãm khả năng của tâm trí con người. Điều này đi ngược lại với những lời từ sách self-help chúng ta hay nghe, ví dụ như “think big”, “bạn là những gì bạn dám tưởng tượng”, …. Tuy nhiên nên lưu ý rằng hoàn cảnh Kafka đặt ra rất éo le và đặc biệt, vì thế nên chúng ta có thể nhìn nhận khách quan rằng không có ý kiến hay quan điểm nào hoàn toàn đúng, mà nên xét tuỳ vào hoàn cảnh cụ thể.

Tuy nhiên, không thể phủ nhận một sự thật đó là Gregor là người chịu đau khổ từ sự mất kết nối giữa linh hồn và thể xác. Anh không thể làm những gì anh muốn, và suy nghĩ của anh bị ảnh hưởng bởi những gì anh có thể làm. Đây là sự đồng hoá mà cơ thể đặt lên tâm trí. Mâu thuẫn này thể hiện rõ nhất khi mẹ và em gái anh dọn phòng của anh. Việc bỏ đi những vật dụng khi anh còn là con người thể hiện cho việc anh phải từ bỏ sự tự do về tâm hồn (đó là tranh, ảnh, bút viết, …) để đánh đổi tự do về thể xác - được tự do di chuyển khắp nơi.

Mình là một người tin rằng thói quen thay đổi con người, có phần nào giống Kafka, nhưng mình cũng tin rằng tâm trí con người có thể khiến họ vượt qua giới hạn của thể xác. Đó là lý do có những tư tưởng, suy tư vượt qua thời đại, trong khi con người nghĩ ra nó lại chỉ là con người bình thường và bị giới hạn bởi những gì mà họ có thể làm được. Tuy vậy ở góc độ cá nhân, suy nghĩ của bạn sẽ bị ảnh hưởng bởi cách bạn hành động. Có thể nói điều này hơi mâu thuẫn, vì chúng ta suy nghĩ trước khi hành động, tuy nhiên nếu bạn để cho vô thức ảnh hưởng đến việc bạn ra quyết định, và không bao giờ phản tư để biết rằng vì sao bạn đưa ra quyết định đó, thì dần dần hành vi của bạn sẽ thay đổi chính cách bạn suy nghĩ về sau.

Điều này có thể thấy rõ ràng trong một nền giáo dục của các đất nước ảnh hưởng bởi văn hoá Nho giáo, khi học trò được học rằng “thầy là luôn đúng”. Mình không bàn luận về tính đúng đắn của nó trong bài viết này, đó sẽ là một chủ đề rất rộng, và vượt quá tầm của mình lúc này. Điều mình muốn nói ở đây là khi chúng ta học cách nghe và làm theo người khác một cách mù quáng, thì chính những sự mê muội đó sẽ ảnh hưởng đến cách chúng ta suy nghĩ sau này. Và việc này nghiêm trọng hơn bạn nghĩ, vì có thể có những định kiến đang ăn sâu bám rễ trong đầu bạn, mà không bao giờ phải trải qua thử thách logic để kiểm chứng tính đúng đắn của nó. Những định kiến đó điều khiển cách bạn ứng xử hằng ngày, khiến bạn đưa ra những quyết định mang tính thiên vị / bất công mà bạn thậm chí còn không thể nhận ra.

Để tìm ra những định kiến đó và loại bỏ chúng, thì lại là một chủ đề nữa nằm ngoài chủ đề của tác phẩm này, nhưng trong tương lai chúng ta sẽ lại quay lại bàn luận về nó, đặc biệt trong bối cảnh là thời kỳ thông tin lan tràn khiến cho tâm trí của chúng ta hoạt động rất khác so với thời kỳ của Kafka.

5. Về vai trò của con người trong xã hội - Chúng ta tồn tại vì điều gì ?

Đây là phần khó để mình viết nhất, có lẽ vì tính phức tạp của nó. Ở đây có thể mình đang làm quá vấn đề, tuy nhiên mình có thể cảm nhận rất rõ tính hiện sinh trong tác phẩm này của Kafka, và mình đọc vài bài trên mạng thì điều này cũng có ở các tác phẩm khác nữa.

Triết học hiện sinh đặt ra câu hỏi về vai trò của con người trong một thế giới hỗn loạn, rằng mục đích chúng ta tồn tại trên đời này là gì, và chúng ta ở đâu trên thế giới này. Điều này thể hiện rõ khi Kafka đẩy Gregor vào tình cảnh bất đắc dĩ, để chúng ta, với góc nhìn thứ 3 có thể nhìn thấy đối với gia đình anh, thì anh là con người như nào.

Chỉ khi này, chúng ta mới chứng kiến bi kịch tiếp theo của Gregor - anh bị vứt bỏ ngay khi anh không còn tạo ra giá trị. Phải gồng gánh kinh tế cho một gia đình với hai bố mẹ già, và người em chưa đến tuổi trưởng thành, anh phải làm việc ở một nơi mà mỗi ngày trôi qua, anh lại càng cảm thấy kiệt quệ. Họ coi việc anh không còn có thể kiếm tiền nghiêm trọng hơn việc con trai cả, người mà họ dứt ruột đẻ ra biến thành một sinh vật ghê tởm. Đối với họ, việc mất đi một nguồn thu nhập là tai ương, chứ không phải việc mất đi một người con. Khi anh không còn giá trị, đồng nghĩa với anh không còn ý nghĩa tồn tại trong mắt họ. Điều này đau khổ hơn việc anh bị coi là sâu bọ, vì khi này gia đình anh coi anh là một thứ “vô dụng” vì lý do anh sống trên đời đã biến mất. Nhưng liệu anh có muốn điều đó không ?

Câu trả lời là không. Anh không lựa chọn việc biến thành bọ, anh không thể kiểm soát được việc mình không thể giao tiếp với gia đình. Nhưng anh vẫn tiếp tục sống, dù cho anh biết rằng bây giờ mình không đem lại gì cho gia đình ngoài sự đau khổ, mà đáng buồn thay lại đến từ việc chi tiêu trong gia đình bị thắt chặt, chứ không phải anh đã không còn trên đời (theo nghĩa bóng). Cuối cùng khi anh vượt qua giới hạn chịu đựng của gia đình, là khi sự hiện diện của anh đuổi những người khách trọ - là nguồn thu nhập mới của gia đình, thì người em gái mà anh yêu thương, người mà anh luôn lo lắng khi đã trở thành côn trùng đã không tiếc lời chửi rủa, mong muốn anh biến mất khỏi cuộc đời (theo nghĩa đen). Họ cho rằng chỉ khi anh chết, thì lúc đó họ mới có thể quay về cuộc sống bình thường.

Do chúng ta không biết về quá khứ của anh, và bị ném vào giữa câu chuyện, nên chúng ta không biết rằng liệu Gregor sống vì điều gì, nhưng nhìn cách anh suy nghĩ cho con đường học vĩ cầm của em gái, và cách anh âu lo khi không thể đi làm, có lẽ anh chỉ có sự quan tâm duy nhất đối với gia đình của mình. Kể cả khi anh đã là bọ, anh vẫn suy nghĩ cho bố, mẹ và em gái, tìm cách để khiến họ không bị hoảng sợ với bộ dạng mới của anh. Nhưng với gia đình anh, anh đã không còn lý do để tiếp tục tồn tại nữa, khi mà vai trò duy nhất của anh với gia đình đã không còn có thể được đáp ứng.

Trước khi đi sâu hơn về mục tiêu của cuộc sống, chúng ta hãy dừng lại để nhìn thấy một điều: Gregor dành cả cuộc đời mình để làm hài lòng người khác. Từ bố mẹ, em gái cho đến người quản lý tính cách ẩm ương, anh vẫn luôn cố gắng để hài hoà các mối quan hệ, cố gắng để họ không có ác cảm với anh. Nhưng một khi anh trở thành sự phiền phức, một vết bụi bẩn trên cái áo họ mặc hằng ngày, thì anh bị phủi đi không thương tiếc. Không ai suy nghĩ về những ngày tháng anh làm họ vui, họ chỉ buồn vì đáng ra anh có thể tiếp tục khiến cuộc sống của họ dễ dàng hơn. Hãy nhìn sau khi anh biến thành bọ, bố mẹ anh vẫn có thể tìm được công việc để làm, em gái anh cũng vậy, thậm chí họ còn tìm cách biến căn nhà thành nơi trọ và kiếm tiền thuê từ nó, nhưng khi anh là mối nguy hiểm đến cuộc sống bình thường mới của họ, ngay lập tức họ tìm cách loại bỏ anh, chứ không còn cố gắng phớt lờ nữa. Tại sao họ không làm như vậy để hỗ trợ anh trong lúc anh còn là người, mà để anh phải gánh chịu áp lực nuôi 4 miệng ăn, không có ai để chia sẻ ?

Chúng ta sống bao lâu dưới cái bóng của người khác ? Đã bao lâu kể từ khi chúng ta không trình diễn trước đám đông, cố gắng đeo một chiếc mặt nạ mà xã hội trao cho chúng ta để làm hài lòng người khác ? Đã bao giờ chúng ta có thể đạt được điều mình muốn mà không phải luồn cúi, phải nhìn sắc mặt người khác mà hành động ?

Sẽ có người nói rằng cuộc sống thực tế là như vậy, rằng đó là điều chúng ta phải chấp nhận. Nhưng như mình đã nói ở phần liên kết linh hồn - thể xác, khi chúng ta mù quáng làm theo một tiêu chuẩn của một đám đông, chúng ta vô thức thay đổi tâm trí của mình giống với đám đông đó. Từ đó chúng ta mất đi bản sắc cá nhân, mất khả năng tư duy độc lập. Mình không phán xét điều này là tốt hay xấu, nhưng mình tin ở một xã hội mà chúng ta không cần phải làm hài lòng người khác để tiến lên, một xã hội chúng ta được “sống”, chứ không phải “trình diễn”.

6. Kết

Một tác phẩm ngắn, nhưng thể hiện ra tầm vóc của Franz Kafka, và là minh chứng cho việc vì sao ông là một trong những nhà văn có sức ảnh hưởng lớn nhất ở thế kỷ 20. Từ một câu chuyện trong thế giới giả tưởng, ông gợi lên cho người đọc những suy tư về bản sắc cá nhân, lý do tồn tại, tâm trí, gia đình và tâm lý con người. Ngoài ra, việc hoá thành bọ còn là ẩn dụ cho các bệnh tâm lý, những mất mát về mặt thể chất, và nhiều thứ khác mình đã không nhắc đến trong bài này.

Tư tưởng của ông đã vượt qua thời đại, xa hơn giới hạn thể xác của ông. Những điều ông viết đã truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ, kể cả những người làm nghệ thuật và không làm nghệ thuật. Mình là một trong những trường hợp như vậy. Thông qua Hoá Thân, mình có cơ hội được nhìn nhận về các vấn đề mình đã lảng tránh từ lâu, các câu hỏi khó mình ngại trả lời vì mình sợ nếu biết câu trả lời, mình sẽ làm lung lay toàn bộ cơ sở tinh thần của mình từ trước đến nay.

Mình vẫn đang trên con đường tìm ra đáp án cho những câu hỏi đó, bắt đầu với việc viết ra những suy nghĩ của mình về tác phẩm này, mặc dù mình đã hoàn thành nó được một tháng hơn. Mình phải mất gần đó thời gian để có thể tiêu hoá những tư tưởng mà Kafka muốn truyền lại cho thế giới này.

Nhưng mình phải nói rằng, quan điểm trên của mình chỉ là một phần rất nhỏ của tác phẩm, có lẽ chưa đến 1% ý nghĩa của nó. Mình tin rằng có nhiều quan điểm, nhiều góc nhìn khác về Hoá Thân đáng tham khảo, và mỗi người hãy tự đọc Hoá Thân - Metamorphosis để tự tìm thấy ý nghĩa cho riêng mình.

Cuối cùng, cảm ơn bạn đã dành thời gian đọc bài viết này của mình, đây là bài đầu tiên mình dành để phân tích một tác phẩm văn học, và cũng không phải là cuối cùng. Có một điểm yếu mình nhận ra đó là mình không dẫn các tác phẩm, các tư tưởng khác vào trong bài phân tích, mà mình phân tích nó như một tồn tại độc lập, mặc dù mình đã cố gắng đề cập về các vấn đề xã hội cũng như các tư tưởng triết học. Đây là một điểm yếu mình cần cải thiện trong tương lai để có thể viết ra những phân tích hay hơn, có giá trị hơn với người đọc.

Trân trọng,

Nguyễn Tiến Thành